Azər­bay­ca­nın dün­ya ener­ji ba­za­rın­da güc­lə­nən möv­qe­yi fo­nun­da bu sa­hə­də öl­kə­miz­lə əmək­daş­lı­ğın ge­niş­lən­mə­sin­də ma­raq­lı olan öl­kə­lə­rin də sa­yın­da ar­tım mü­şa­hi­də olu­nur. Re­al və­ziy­yə­tin təh­li­li gös­tə­rir ki, qar­şı­da­kı dövr ər­zin­də Azər­bay­can Tür­ki­yə və Cə­nub-Şər­qi Av­ro­pa öl­kə­lə­ri­nin qaz ba­za­rın­da əsas oyun­çu­ya çev­ri­lə bi­lə­cək.

Çün­ki ba­rə­sin­də bəhs edi­lən öl­kə­lər Azər­bay­can­dan qar­şı­da­kı dövrdə da­ha çox qaz id­xal olun­ma­sın­da ma­raq­lı tə­rəf ki­mi çı­xış edir. Ar­tıq  Tür­ki­yə­nin BO­TAŞ şir­kə­ti Azər­bay­can­dan tə­bii qaz id­xa­lı­nı ar­tır­ma­ğı nə­zər­də tu­tur. Bu ba­rə­də şir­kə­tin he­sa­ba­tın­da de­yi­lir ki, BO­TAŞ ke­çən il Azər­bay­can­dan 6 mil­yard 170 mil­yon kub­metr qaz id­xal edib. Bu ilin so­nun­da hə­min rə­qəm 6 mil­yard 500 mil­yon kub­met­rə yük­sə­lə­cək.

Ötən il xa­ric­dən ümu­mi­lik­də 40,6 mil­yard kub­metr qaz alan BO­TAŞ-ın bu ilin so­nu­na­dək id­xa­lı­nın 36,5 mil­yard kub­met­rə dü­şə­cə­yi proq­noz­laş­dı­rı­lır. Bu o de­mək­dir ki, ca­ri il­də ke­çən ilə nis­bə­tən qaz id­xa­lı 4 mil­yard 100 mil­yon kub­metr aza­la­caq. Qeyd edək ki, BO­TAŞ şir­kə­ti Azər­bay­can tə­bii qa­zı­nı Tür­ki­yə­yə və bu öl­kə­dən də Av­ro­pa­ya nəql edə­cək TA­NAP qaz bo­ru kə­mə­rin­də 30 fa­iz­lik iş­ti­rak pa­yı­na sa­hib­dir. TA­NAP işə düş­dük­dən son­ra isə Tü­rik­yə­nin tə­bii qa­za olan tə­lə­bi­nin ya­rı­ya qə­də­ri məhz Azər­bay­ca­nın he­sa­bı­na ödə­ni­lə­cək. Am­ma Azər­bay­can tək­cə Tür­ki­yə yox, həm də Cə­nub-Şər­qi Av­ro­pa öl­kə­lə­rin­də möv­qe­yi­ni güc­lən­di­rir. Stra­te­ji Araş­dır­ma­lar Mər­kə­zi­nin əmək­da­şı Gül­mi­ra Rza­ye­va bil­di­rir ki, "Şah­də­niz-2" la­yi­hə­si Cə­nub-Şər­qi Av­ro­pa öl­kə­lə­ri­nin qa­za olan tə­lə­ba­tı­nın 50%-nin ödə­nil­mə­si­nə im­kan ve­rə­cək: "Bu la­yi­hə İta­li­ya, Bol­qa­rıs­tan və Yu­na­nıs­ta­nın qaz id­xa­lı ba­za­rı­nın 50%-ə qə­də­ri­ni əha­tə edə­cək". Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, 2030-cu il­dən son­ra əla­və 15 mil­yard kub­metr qaz ix­ra­cı­na da im­kan ya­ra­na­caq: "2021-2022-ci il­lər­də "Ab­şe­ron" ya­ta­ğın­dan 5 mil­yard kub­metr qaz al­maq im­ka­nı ola­caq. "Azə­ri-Çı­raq-Gü­nəş­li" ya­taq­la­rı­nın də­rin­su­lu his­sə­sin­dən 2027-2028-ci il­lər­də 4-5 mil­yard kub­metr qaz əl­də et­mək im­ka­nı ya­ra­na­caq. "Ümid" və "Ba­bək" ya­taq­la­rın­dan isə 2026-2027-ci il­lər­də 5-7 mil­yard kub­metr qaz al­maq müm­kün ola­caq".

Xa­tır­la­daq ki, Azər­bay­can qa­zı­nı Av­ro­pa­ya da­şı­ya­caq TAP kə­mə­ri ilə bağ­lı iş­lər də in­ten­siv­lə­şib. Be­lə ki, TAP-ın Yu­na­nıs­tan və Al­ba­ni­ya­da ümu­mi­lik­də 80 ki­lo­metr his­sə­si qay­naq­la­nıb. TAP-ın ic­ra­çı di­rek­to­ru Yan Bred­şou bil­di­rib ki, tə­mə­li­nin qo­yul­ma­sın­dan ötən müd­də­tin­də bo­ru kə­mə­ri marşru­tu üz­rə 110 ki­lo­metrdən çox bo­ru dü­zü­lüb: "Bu müd­dət­də 190 ki­lo­metrdən çox yol tə­miz­lə­nib. Ha­zır­da Yu­na­nıs­tan­da 1500-dən çox in­san la­yi­hə üz­rə ça­lı­şır". Qeyd edək ki, "Cə­nub Qaz Dəh­li­zi" la­yi­hə­si­nin bir his­sə­si olan TAP kə­mə­ri ilə "Şah­də­niz-2" la­yi­hə­si çər­çi­və­sin­də ha­sil olu­nan qa­zın Av­ro­pa­ya nəq­li nə­zər­də tu­tu­lur. Bu bo­ru kə­mə­ri Tür­ki­yə-Yu­na­nıs­tan sər­hə­din­də­ki Ki­poy əra­zi­sin­də TA­NAP bo­ru kə­mə­ri­nə qo­şu­la­caq və Yu­na­nıs­tan, Al­ba­ni­ya və Ad­ri­a­tik də­ni­zin­dən keç­mək­lə Cə­nu­bi İta­li­ya­ya qə­dər uza­na­caq. İl­kin mər­hə­lə­də bo­ru kə­mə­ri ilə il­də 10 mil­yard kub­metr "ma­vi ya­na­caq" Av­ro­pa­ya çat­dı­rı­la­caq. 2020-ci il­də Azər­bay­can qa­zı­nın Av­ro­pa­ya çat­dı­rıl­ma­sı nə­zər­də tu­tu­lur. Bü­tün bun­lar dün­ya qaz ba­zar­la­rın­da Azər­bay­ca­nın möv­qe­yi­ni güc­lən­di­rə­cək, ey­ni za­man­da ma­vi ya­na­caq sa­tı­şın­dan öl­kə­nin da­ha çox gə­lir əl­də et­mə­si­nə sə­bəb ola­caq. Am­ma qar­şı­da­kı dövrdə Azər­bay­ca­nın, qaz­la ya­na­şı, neft sa­tı­şın­dan da bö­yük həcmdə və­sa­it qa­zan­ma­sı göz­lə­nir. Azər­bay­can Döv­lət Neft Fon­du­nun (ARDNF) ic­ra­çı di­rek­to­ru Şah­mar Möv­sü­mov da bu gün­lər­də bil­di­rib ki, neft qiy­mə­ti aşa­ğı düş­sə də, Azər­bay­can­da hə­lə də neft ha­sil edi­lir və öl­kə­miz ye­nə də neft gə­lir­lə­ri əl­də edə­cək. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, in­di­yə qə­dər rəh­bər­lik et­di­yi qu­ru­mun neft-qaz sa­tı­şın­dan gə­li­ri 120 mil­yard dol­lar olub:"Ya­xın 15-20 il ər­zin­də isə Fon­da bu sa­hə­dən da­ha 100 mil­yard dol­lar da­xil ola­ca­ğı­nı göz­lə­yi­rik".

Fond rəh­bə­ri de­yib ki, Azər­bay­ca­nın neft sek­to­ru müx­tə­lif döv­lər­də ümu­mi da­xi­li məh­su­lun (ÜDM) is­teh­sal həc­min­də 40-50% pa­ya ma­lik olub. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, bu ÜDM-i tə­min edən isə öl­kə üz­rə iş­çi qüv­və­si­nin cə­mi 1 fa­i­zi­dir. "Bu sta­tis­tik gös­tə­ri­ci də gös­tə­rir ki, neft sek­to­ru Azər­bay­can döv­lə­ti­nin gə­lir­lə­ri­ni tə­min etmk üçün mü­hüm ol­sa da, iş­siz­li­yin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sın­da az əhə­miy­yət kəsb edir. Odur ki, qey­ri-neft sek­to­ru­nun in­ki­şa­fı, iq­ti­sa­diy­ya­tın şa­xə­lən­di­ril­mə­si va­cib­dir. Am­ma neft is­teh­sal edən öl­kə­lər­də bu­na na­il ol­maq elə də asan de­yil. İlk növ­bə­də fis­kal qay­da mü­əy­yən edil­mə­li­dir ki, neft gə­lir­lə­ri­nin ne­cə xərclən­mə­si mü­əy­yən edil­sin. Ha­zır­da hö­ku­mət da­xi­lin­də bu­nun­la bağ­lı araş­dır­ma ge­dir ki, mak­ro­iq­ti­sa­di sa­bit­li­yi tə­min edə bi­lək".

İq­ti­sad­çı Fik­rət Yu­si­fov isə, əs­lin­də, qey­ri-neft sek­to­ru­nun da di­na­mik yük­sə­liş döv­rü­nü ya­şa­dı­ğı­nı bil­di­rir. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, ya­xın 1-2 il içə­ri­sin­də göz­lə­ni­lən müs­bət irə­li­lə­yiş­lər baş ve­rər­sə, neftdən ası­lı­lıq da ki­fa­yət qə­dər op­ti­mal­la­şa bi­lə­cək: "Nef­tin qiy­mə­ti­nin dün­ya ba­zar­la­rın­da kəs­kin aşa­ğı düş­mə­si sə­bə­bin­dən öl­kə­yə val­yu­ta gə­lir­lə­ri və da­xi­lol­ma­la­rın bir ne­çə də­fə azal­ma­sı ma­liy­yə ba­za­rın­da­kı və­ziy­yə­ti gər­gin­ləş­di­rib. Ye­ga­nə yol qey­ri-neft sek­to­ru və ix­ra­cın həc­mi­ni ar­tır­maq he­sa­bı­na öl­kə­yə val­yu­ta axı­nı­nı güc­lən­dir­mək­dir. Qar­şı­da bu fon­da is­la­hat­lar da­vam edə­cək və bu yön­də da­ha sərt qə­rar­lar göz­lə­nir. Atı­lan bü­tün ad­dım­lar məhz bu­na is­ti­qa­mət­lə­nib. Bu baş ve­rər­sə, ya­xın 1-2 il içə­ri­sin­də göz­lə­ni­lən müs­bət irə­li­lə­yiş­lər im­kan ve­rə­cək ki, neftdən ası­lı­lıq da ki­fa­yət qə­dər op­ti­mal­laş­sın. Be­lə olan hal­da mil­li val­yu­ta və iq­ti­sa­diy­ya­tın du­ru­mun­da da bir sa­bit­lik əmə­lə gə­lə­cək".